L-azzjonisti li ġew imġiegħla jċedu l-ishma tagħhom fin-National Bank fl-1973 issa qed jieħdu l-ġlieda tagħhom għall-kumpens quddiem il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (ECHR).
Huma qed jikkontestaw il-mod kif il-Qorti Kostituzzjonali ta' Malta s-sena li għaddiet tat madwar €71.8 miljun f’kumpens, somma ħafna iżgħar mill-€1.4 biljun li kienu qed jitolbu.
Il-gvern kien nazzjonalizza n-National Bank (NBM) mingħajr ma kkumpensa lill-azzjonisti. Il-bank imbagħad reġa’ twieled bħala Bank of Valletta (BOV), u snin wara l-gvern biegħ ħafna mill-ishma tiegħu lil investituri privati iżda żamm sehem ta’ 25%.
Madankollu, l-azzjonisti tal-NBM issa qed jikkontestaw il-metodoloġija adottata mill-qrati Maltin meta kkalkulaw il-kumpens biss fuq il-bażi tal-valur tas-suq tal-lum tal-ishma ta’ 25% li għadu għandu l-istat fil-BOV.
Huma jinsistu li l-metodu użat huwa “fundamentalment difettuż” u mhux konsistenti mal-prinċipji li jirregolaw it-teħid illegali ta’ proprjetà taħt l-Artikolu 1 tal-Protokoll Nru. 1 tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem.
L-applikazzjoni quddiem l-ECHR targumenta li l-azzjonijiet tal-istat kienu jammontaw għal “teħid dirett u illegali mill-bidu nett f’Diċembru 1973”, b’differenza mill-proċess gradwali ta’ tneħħija tal-proprjetà fil-każ Guiso-Gallisay v. Italy li ġie deċiż fl-2009 mill-ECHR u li ġie ċċitat mill-qrati Maltin.
“Il-kanċellazzjoni obbligatorja tal-liċenzja tan-NBM, it-trasferiment sfurzat tan-negozju u l-assi tiegħu, l-impożizzjoni ta’ Kunsill ta’ Amministrazzjoni kkontrollat mill-istat, u s-sostituzzjoni finali tiegħu bil-BOV kompletament proprjetà tal-istat saru kollha permezz ta’ esproprjazzjoni leġiżlattiva mingħajr kumpens jew bażi legali valida,” tgħid l-applikazzjoni.
It-teħid tal-NBM kien tneħħija sħiħa ta’ negozju li kien qed jaħdem
L-applikazzjoni żżid li, b’differenza mill-proċess gradwali fil-każ Guiso-Gallisay, it-teħid tal-NBM kien “tneħħija immedjata u sħiħa ta’ negozju li kien qed jopera”.
L-applikanti jsostnu li l-NBM kien bank profitabbli u operattiv, u li s-suċċessur tiegħu, il-BOV, għadu “entità dinamika li tiġġenera profitti” tal-istess natura.
Huma qed jinsistu li l-qorti għandha tapplika l-prinċipji stabbiliti fil-każ Papamichalopoulos and Others v. Greece tal-1993, li jistipulaw li atti illegali ta’ teħid dirett jinvolvu l-obbligu ta’ “riparazzjoni sħiħa biex jitħassru l-konsegwenzi kollha tal-ksur u jerġa’ jiġi stabbilit – kemm jista’ jkun – l-istat li kien ikun jeżisti kieku ma kienx hemm il-ksur”.
“Fejn ir-restituzzjoni diretta ma tibqax prattika, il-kumpens għandu jirrifletti valutazzjoni ex-post li taqbad il-valur attwali tal-pożizzjoni li kienu jkollhom l-applikanti, inkluż tkabbir attribwibbli, profitti, żidiet fil-valur u benefiċċji miksuba b’mod inġust mill-istat matul aktar minn 50 sena,” jgħidu l-applikanti.
Huma jinsistu li li jiġi limitat il-kumpens għall-valur attwali tas-sehem ta’ 25% li għadu għandu l-istat u li jiġi injorat il-valur miksub mill-75% li nbiegħ lil partijiet terzi matul is-snin huwa “illogiku u jiddistorsjona valutazzjoni ġusta”.
Barra minn hekk, l-azzjonisti tal-NBM jargumentaw li t-tnaqqis ta’ 30% mhux xieraq peress li l-proprjetà esproprjata kienet negozju li kien qed jopera u mhux proprjetà immobbli. Huma jikkritikaw ukoll tnaqqis ieħor ta’ 20% għal inċertezzi fis-suq bħala mhux ġustifikat.
Kumpens “manifestament inadegwat”
L-azzjonisti jgħidu li s-sentenza tal-qrati Maltin li tat madwar €72 miljun — imnaqqsa minn figura inizjali ta’ kważi €111 miljun — hija “manifestament inadegwat” u tirrappreżenta inqas minn sitt xhur ta’ profitti operattivi tipiċi tal-BOV.
“Dan huwa sproporzjon evidenti wara aktar minn 53 sena ta’ interferenza kontinwa, li matulhom l-applikanti tilfu l-użu, it-tgawdija, id-dividendi u opportunitajiet kummerċjali li kollha spiċċaw esklussivament għand l-istat,” jgħidu l-azzjonisti.
Huma qed jitolbu lill-ECHR biex tiċħad il-metodoloġija tal-każ Guiso-Gallisay adottata mill-qrati Maltin u minflok tagħti prijorità għal restitutio in integrum (restituzzjoni sħiħa) jew ekwivalenti monetarju bbażat fuq il-valur attwali tal-BOV.
“Nuqqas li jsir dan jista’ joħloq preċedent fejn l-istati jistgħu jaħtfu negozji ta’ valur b’mod illegali, jisfruttawhom taħt sjieda pubblika għal għexieren ta’ snin u mbagħad jissodisfaw l-obbligi tagħhom bi somom simboliċi li ma jirriflettux il-ħsara kkawżata jew il-benefiċċji miksuba,” jinsistu l-applikanti.
Is-sentenza tal-qorti Maltija
Il-Qorti Kostituzzjonali Maltija sabet li minkejja li ċ-ċirkostanzi ekonomiċi ta’ dak iż-żmien setgħu jiġġustifikaw intervent urġenti tal-gvern biex jipproteġi lid-depożitanti u s-sistema finanzjarja, in-nuqqas totali ta’ kumpens lill-azzjonisti kien jikkostitwixxi ksur tad-drittijiet kostituzzjonali tagħhom.
Il-kalkolu tal-kumpens sar fuq mudell li kien ġie approvat qabel mill-ECHR fil-każ Cauchi v. Malta.
Il-punt tat-tluq kien is-sehem attwali tal-gvern ta’ 25% fil-Bank of Valletta, stmat għal €198.5 miljun skont il-valur tas-suq tal-2024.
Imbagħad saru żewġ tnaqqisiet: waħda ta' 30% biex jirrifletti l-interess pubbliku leġittimu li jipproteġi s-sistema finanzjarja dak iż-żmien u oħra ta' 20% oħra minħabba inċertezza dwar kif il-bank kien jopera kieku baqa’ indipendenti.
Is-somma li baqgħet imbagħad tnaqqset biex tirrifletti li l-applikanti jirrappreżentaw madwar 70% tal-bażi ta’ azzjonisti ta’ qabel.
Importanti, il-qorti rrifjutat it-talba prinċipali tal-azzjonisti għal restitutio in integrum jew kumpens ekwivalenti għall-valur attwali tal-Bank of Valletta, figura li taqbeż €1.4 biljun. Il-qorti qalet li din it-talba mhix fattibbli u li setgħet ikollha konsegwenzi serji għas-settur finanzjarju ta’ Malta u għall-azzjonisti ta’ partijiet terzi li ma kinux involuti fit-tilwima oriġinali.
Ħafna mill-applikanti oriġinali mietu matul il-proċeduri li damu aktar minn 30 sena, u ġew sostitwiti mill-eredi tagħhom.
Il-qorti nnotat ukoll l-istress ikkawżat mill-proċess twil, iżda spjegat li danni mhux finanzjarji normalment ma jintirtux jekk il-pretendent oriġinali jkun miet qabel ma bdew il-proċeduri.
L-applikazzjoni quddiem l-ECHR ġiet iffirmata mill-avukati Conrad Cassar Torregiani, Sarah Grech, Evelyn Caruana Demajo, Massimo Vella, Patrick Galea, Mark Refalo, Michael Psaila u Max Ganado.
Aqra wkoll: National Bank: Żewġ eredi jitolbu kumpens ta' 1.178 miljun ewro
