Il-lejl bejn it-22 u t-23 ta’ Settembru reġa’ fetaħ kapitlu antik fl-istorja tal-folklor Malti.
Grupp ta’ Maltin li kienu qegħdin iqattgħu btala f’residenza fix-Xewkija, Għawdex, ċemplu lill-pulizija għall-ħabta tas-2am wara li, skont dak li allegaw, esperjenzaw sensiela ta’ fenomeni li ma setgħux jispjegaw. Il-grupp qal li sema’ leħen isejjaħ “Mum”, ra dell taħt bieb ta’ kamra tas-sodda u osserva l-kelb tagħhom jirreaġixxi b’mod mhux tas-soltu. Aktar tard, raġel allega li figura qabditu minn wara u waddbitu fuq sodda.
L-istorja ma waqfitx hemm. Skont ir-rakkont tal-grupp, bieb tal-forn fetaħ u għalaq waħdu, fann inġibed ’il quddiem, u buttuni tal-microwave dehru qishom ġew attivati mingħajr ma messhom ħadd. Il-pulizija marret fuq il-post u sar rapport uffiċjali, iżda dan jikkonferma biss li kien hemm telefonata, intervent u rapport — mhux li seħħ attakk minn xi spirtu. Ma kien hemm ebda feriment irrappurtat, u aktar tard saħansitra ntalab is-servizz ta’ qassis.
X’hemm wara dan kollu? Ħadd ma jista’ jgħid. Iżda l-każ tax-Xewkija jagħtina l-okkażjoni biex inħarsu lejn għaxar postijiet oħra fil-gżejjer li, għal għexieren ta’ snin, jew saħansitra sekli, rabtu isimhom ma’ fatati, spirti u fenomeni strambi.
Dawn huma stejjer ta’ folklor u rapporti ta’ esperjenzi personali. M’hemmx evidenza xjentifika li turi li l-ispirti deskritti jeżistu.
Villa Sans Souci – Marsaxlokk
Jekk hemm post li kiseb reputazzjoni kważi leġġendarja bħala “l-aktar dar imsaħħra” ta’ Malta, hija Villa Sans Souci.
Il-villa nbniet fis-snin 1870 mill-Professur Salvatore Luigi Pisani bħala r-residenza tiegħu. Wara mewtu fl-1908, il-proprjetà għaddiet għand il-werrieta tiegħu u aktar tard intużat bħala guest house. Fl-1940 inbiegħet lir-Royal Air Force. Eventwalment ġiet abbandunata u saret mira għall-vandaliżmu u s-serq.
Il-fama paranormali tagħha ġiet prinċipalment wara l-abbandun tagħha. Nies li għaddew minn ħdejha rrappurtaw ħsejjes strambi ġejjin minn ġewwa, filwaqt li xi wħud li daħlu fil-bini qalu li ħassew sens qawwi ta’ biża’ jew skumdità.
Il-Palazz Verdala – Buskett
Ftit stejjer Maltin huma magħrufa daqs dik tal-Blue Lady.
Il-Palazz Verdala, mibni mill-Ordni ta’ San Ġwann u llum wieħed mill-aktar bini magħruf fil-Buskett, għandu rabta folkloristika ma’ mara żagħżugħa li allegatament kienet in-neputija tal-Gran Mastru Emmanuel de Rohan.
Skont il-leġġenda, kienet ġiet imġiegħla tiżżewweġ raġel li ma riditx. Huwa allegatament sakkarha fil-kamra tagħha, u hi ppruvat taħrab minn tieqa iżda waqgħet għal mewtha. Il-libsa blu li kienet liebsa meta mietet saret il-parti ċentrali tal-leġġenda.
Ir-rakkonti jgħidu li wara mewtha l-ispirtu tagħha deher fil-palazz, kultant rifless fil-mirja u kultant wieqaf fuq il-gallariji.
Waħda mill-istejjer l-aktar magħrufa tirrakkonta dwar Howard Jones, mistieden tal-Gvernatur Lord Methuen fil-bidu tas-seklu 20, li allegatament staqsa min kienet il-mara żagħżugħa bil-libsa blu li kien qed jara fil-mera. Skont ir-rakkont, membri tal-istaff kienu rawha wkoll.
Forti Sant’Anġlu – Birgu
Jekk hemm post fejn storja ta’ spirtu jew fatat tidher li nħolqot mill-ambjent innifsu, huwa Forti Sant’Anġlu.
Il-forti għandu storja li tmur lura għall-perjodu medjevali u kien ċentru importanti tal-Ordni ta’ San Ġwann. Imma l-leġġenda l-aktar famuża tiegħu hija dik tal-Grey Lady.
Skont it-tradizzjoni, il-mara kienet maħbuba tal-Kastellan fi żmien in-Normanni. Meta talbet status simili għal dak tal-mara tiegħu, allegatament ġiet eliminata mill-gwardjani tiegħu u moħbija f’kamra tal-forti. Il-kastellan, biex jgħatti l-qtil, allegatament qatel ukoll lill-gwardjani.
Ir-rakkonti ta’ dehriet tagħha jmorru lura għall-bidu tas-seklu għoxrin. Xi wħud rawha bħala mara sabiħa u mnikkta; oħrajn qalu li kienet aggressiva u li kienet tħabbat fuq jew tmexxi l-għamara.
Saħansitra hemm leġġenda dwar suldati fit-Tieni Gwerra Dinjija li allegatament ġew immexxija minnha ’l barra minn kamra ftit qabel din intlaqtet minn bomba.
F’xogħlijiet fis-sittinijiet, skont Heritage Malta, allegatament instabu tliet skeletri magħluqin f’ħajt — żewġt irġiel u mara.
It-Teatru Manoel – Valletta
It-Teatru Manoel infetaħ fl-1732 u jibqa’ wieħed mill-eqdem teatri li għadhom joperaw fl-Ewropa. L-ewwel produzzjoni uffiċjali kienet Merope ta’ Scipione Maffei.
U, kif jiġri f’ħafna teatri storiċi, għandu wkoll il-fatat tiegħu.
Stejjer lokali jitkellmu dwar dellijiet, bibien li jingħalqu u jinfetħu, u speċjalment figura ta’ mara. Xi rakkonti jsejħulha Rita, tallaba li allegatament kienet tgħix fit-teatru u waqgħet minn gallarija waqt li kienet qed tipprova ssalva lit-tarbija tagħha.
Interessanti huwa li l-leġġenda saret parti mill-kultura tat-teatru nnifsu. Fl-2023, it-Teatru Manoel organizza The Haunting, produzzjoni ta’ Halloween ibbażata fuq stejjer lokali ta’ spirti, inkluża l-famuża storja tal-mara li allegatament kienet tgħix fit-teatru.
Dar ix-Xjaten – Mellieħa
L-isem waħdu jgħid ħafna.
Dar ix-Xjaten, magħrufa bl-Ingliż bħala the Devil’s Farmhouse, hija waħda mill-aktar stejjer folkloristiċi magħrufa ta’ Malta. Skont il-leġġenda, il-binja nbniet mix-xitan f’ġurnata waħda — jew fi ftit jiem, skont il-verżjoni tar-rakkont.
L-arkitettura tagħha stess alimentat il-mit: il-forma ta’ ċerti turġien u strutturi jingħad li toħloq l-impressjoni ta’ qrun.
Għal snin sħaħ, in-nies irrakkuntaw li billejl kienu jisimgħu ħsejjes strambi jew saħansitra mużika klassika ġejja mill-farmhouse.
Il-verità storika hija ferm inqas drammatika: il-binja hija marbuta mal-perjodu tal-Kavallieri u l-użu agrikolu tagħha. Imma l-isem “Dar ix-Xjaten” għamilha waħda mill-aktar postijiet memorabbli fil-folklor Malti.
