Il-Qorti Kostituzzjonali temmet aktar minn tletin sena ta’ litigazzjoni dwar it-teħid tal-Gvern tal-Bank Nazzjonali ta’ Malta fl-1973, u ddeċidiet li s-sidien tal-ishma ġew soġġetti għal piż sproporzjonat meta ġew imġiegħla jabbandunaw l-ishma tagħhom mingħajr ebda kumpens.
Il-Qorti Kostituzzjonali tat madwar €71.8 miljun bħala kumpens lill-eks ishma tal-Bank Nazzjonali ta’ Malta (BNM), u b’hekk temmet wieħed mill-aktar tilwimiet finanzjarji twal u kkontestati fl-istorja tal-pajjiż.
Is-sentenza, li ngħatat nhar it-Tnejn f’żewġ każijiet kostituzzjonali marbuta li tressqu fl-1992, kkonkludiet li l-intervent tal-gvern fl-1973 imponiet piż eċċessiv u sproporzjonat fuq l-ishma, u b’hekk inkisru d-drittijiet kostituzzjonali tagħhom dwar il-proprjetà.
Il-każ kien dwar l-avvenimenti ta’ Diċembru 1973, meta l-Bank Nazzjonali ta’ Malta kellu kriżi serja ta’ likwidità hekk kif it-talbiet għall-irtirar ta’ depożiti qabżu l-fondi disponibbli.
Il-gvern irtira l-liċenzja tal-bank u ordna t-trasferiment tal-ishma tiegħu, mingħajr kumpens, biex jiffaċilita l-ħolqien tal-Bank of Valletta.
Il-Qorti Kostituzzjonali sabet li, għalkemm iċ-ċirkostanzi ekonomiċi ta’ dak iż-żmien kienu jiġġustifikaw intervent urġenti biex jiġu protetti d-depożitanti u s-sistema finanzjarja, in-nuqqas totali ta’ kumpens lill-ishma kien jammonta għal ksur tad-drittijiet kostituzzjonali tagħhom.
Il-litigazzjoni kienet imressqa minn żewġ gruppi distinti ta’ eks ishma.
L-ewwel grupp, magħmul minn 49 applikant oriġinali, kien iffirma d-dokumenti tat-trasferiment taħt dak li qalu kien pressjoni mill-awtoritajiet. It-tieni grupp, magħmul minn 33 applikant oriġinali, irrifjuta li jiffirma, iżda l-ishma tagħhom saru bla valur permezz ta’ liġijiet sussegwenti.
Il-qorti ddeċidiet li ż-żewġ gruppi sofrew l-istess ksur kostituzzjonali.
Il-kumpens ġie kkalkolat billi ntuża mudell li kien diġà approvat mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ Cauchi vs Malta. Il-punt tat-tluq kien is-sehem kurrenti tal-gvern ta’ 25% fil-Bank of Valletta, stmat għal €198.5 miljun skont il-valuri tas-suq tal-2024.
Imbagħad ġew applikati żewġ tnaqqisiet: tnaqqis ta’ 30% biex jirrifletti l-interess pubbliku leġittimu li jħares is-sistema finanzjarja ta’ dak iż-żmien, u tnaqqis ieħor ta’ 20% biex jitqies in-nuqqas ta’ ċertezza dwar kif il-bank kien ikun evolva kieku baqa’ jopera b’mod indipendenti.
Is-somma li fadal imbagħad tnaqqset biex tirrifletti li l-applikanti jirrappreżentaw madwar 70% tal-bażi tal-eks ishma.
Il-premju monetarju finali għalhekk huwa ta’ €77,815,430, li għandu jitqassam proporzjonalment skont is-sehem oriġinali ta’ kull applikant.
Madwar €50.7 miljun huma allokati lill-grupp akbar tal-ishma, u €21 miljun lil dak it-tieni grupp. Barra minn hekk, jingħataw €30,000 oħra bħala danni mhux pekunarji li għandhom jinqasmu fost l-applikanti oriġinali li għadhom ħajjin u l-werrieta eliġibbli tagħhom.
Il-qorti rrifjutat it-talba prinċipali tal-ishma għall-restitutio in integrum jew kumpens ekwivalenti għall-valur preżenti tal-Bank of Valletta, figura li taqbeż €1.4 biljun. Il-qorti qalet li din it-talba ma kinitx fattibbli u nnutat li kienet ikollha konsegwenzi serji għas-settur finanzjarju ta’ Malta u għas-sidien ta’ ishma oħra li ma kinux parti fit-tilwima oriġinali.
Ħafna mill-applikanti oriġinali mietu matul dawn it-tletin sena ta’ proċeduri, u kien hemm bżonn li jiġu sostitwiti mill-werrieta tagħhom.
Il-qorti nnutat it-tbatija kkawżata mill-proċess twil, iżda fakkret li danni mhux pekunarji ta’ dan it-tip ġeneralment ma jiġux wirtin sakemm l-applikant oriġinali jkun miet wara li l-proċeduri kienu diġà bdew.
