S’issa, il-partiti politiċi ffukaw fuq tema waħda dominanti: li jħallu aktar flus fil-but tan-nies. Dan jirrifletti s-sentiment pubbliku — skont stħarriġ reċenti ta’ MaltaToday ippubblikat f’Marzu, il-poter tax-xiri u l-inflazzjoni jinsabu fuq nett tal-lista ta’ kwistjonijiet li x’aktarx jinfluwenzaw kif in-nies jivvutaw, segwiti mit-traffiku, l-ekonomija u ż-żieda fil-popolazzjoni, filwaqt li l-ambjent u l-korruzzjoni baqgħu lura.
Iżda filwaqt li l-partiti enfasizzaw ħafna fuq id-dħul disponibbli, tħassib ieħor importanti rċieva ftit attenzjoni. Oqsma sħaħ — il-politika barranija, is-sostenibbiltà tal-mudell ekonomiku li qed isostni din il-mewġa ta’ nfiq, u anke l-libertajiet ċivili u l-ġlieda kontra l-korruzzjoni — ġew imwarrba. Il-kuntrast ma’ elezzjonijiet preċedenti, partikolarment dawk tal-2013 u l-2017, huwa evidenti ħafna.
Il-kuntest internazzjonali
Il-Prim Ministru Robert Abela ġġustifika s-sejħa għall-elezzjoni bil-ħtieġa ta’ “idejn siguri” fi klima internazzjonali inċerta kkawżata mill-gwerra magħżula minn Trump kontra l-Iran. Il-politika barranija ilha ma tkun tema dominanti minn meta Malta ssieħbet fl-UE. Madankollu, il-kampanja qed tiżvolġi bħallikieku l-instabbiltà globali ma teżistix. Iż-żewġ partiti ewlenin għadhom iwiegħdu kollox mingħajr sens ċar ta’ rażan.
Il-proposta tal-Partit Nazzjonalista għal tnaqqis ta’ 30% fit-tariffi tad-dawl u l-ilma, parzjalment iffinanzjata permezz ta’ investiment fl-enerġija rinnovabbli, tindika reżiljenza fit-tul. Dan għaliex l-enerġija solari tipprovdi riżorsa enerġetika lokali li tnaqqas id-dipendenza tagħna fuq il-volatilità internazzjonali.
Madankollu, impenn biex jitnaqqsu l-prezzijiet f’suq volatili taż-żejt u l-gass iġib miegħu riskji ovvji, speċjalment meta wieħed iqis li bħalissa niddependu fuq enerġija minn interconnector li ġejja l-aktar minn impjanti tal-gass u ż-żejt, kif ukoll minn żewġ power stations li jaħdmu bil-gass.
Barra minn hekk, xi ideat aktar interessanti bħall-użu taż-Żona Ekonomika Esklussiva ta’ Malta jeħtieġu investiment bażiku fid-difiża u garanziji ta’ sigurtà kompatibbli man-newtralità kostituzzjonali tagħna.
Min-naħa l-oħra, il-Partit Laburista qed jagħti impressjoni ta’ abbundanza permezz ta’ miżuri bħas-super bonus ta’ €200 miljun, li jippreżenta ekonomija li donnha mhix milquta minn xokkijiet esterni.
Imma x’jiġri jekk riċessjoni internazzjonali u inflazzjoni globali jibdew jolqtu t-turiżmu?
Id-dibattitu nieqes dwar il-mudell ekonomiku
Forsi l-ikbar nuqqas huwa d-dibattitu sostantiv dwar il-mudell ekonomiku ta’ Malta. Fis-snin preċedenti, kritiċi fi ħdan il-Partit Nazzjonalista, b’mod partikolari taħt Adrian Delia, kienu jikkritikaw mudell dipendenti fuq tkabbir rapidu tal-popolazzjoni u l-kostruzzjoni.
Dik il-kritika — li b’mod perikoluż kienet tmiss ma’ xenofobija mingħajr ma tipprovdi soluzzjonijiet — issa kważi sparixxiet.
Taħt Alex Borg, il-PN jidher li aċċetta l-istess dinamika ta’ tkabbir li darba kien jikkritika, hekk kif jipprova jiġġustifika l-proposti tiegħu ta’ nfiq. Il-Labour, min-naħa tiegħu, ikompli jittratta t-tkabbir ekonomiku bħala ġid bla dubju — kważi bħallikieku Malta sabet riżerva taż-żejt li qatt ma kellha.
F’dan is-sens, Malta tirriskja li ssir dipendenti fuq il-verżjoni tagħha stess tal-oil curse: dipendenza fuq mudell ta’ tkabbir li joħloq il-ġid iżda jnaqqar mill-kwalità tal-ħajja.
Iż-żewġ partiti qed jiffukaw fuq it-tqassim tal-ġid mingħajr ma janalizzaw minn fejn ġej jew x’inhuma l-ispejjeż fit-tul tiegħu. Nieqes dibattitu matur dwar kif il-mudell jista’ jiġi rikalibrat lil hinn minn referenzi vagi għall-“kwalità tal-ħajja”.
Lanqas m’hemm diskussjoni sinifikanti dwar l-ekonomija informali, fejn ħaddiema vulnerabbli — ħafna drabi barranin — jiġu sfruttati f’kundizzjonijiet prekarji.
Biex nagħtuh krettu, il-PN kien aktar ċar fil-proposti tiegħu biex jinħolqu niċeċ ekonomiċi ġodda bħall-hub tal-bunkering propost fil-Hurds Bank, għalkemm wieħed irid joqgħod attent kif dan jiġi kkalkulat fid-dawl tar-realtajiet ġeopolitiċi turbolenti marbuta mar-riżorsi tal-enerġija fil-Lvant tal-Mediterran.
F’dan is-sens, il-Labour jeħtieġ ilaħħaq fit-tfassil ta’ niċeċ li jitbiegħdu mid-dipendenza eċċessiva attwali fuq it-turiżmu u l-kostruzzjoni. S’issa, il-PL għadu ma ppreżentax “l-idea kbira” li jmiss u jidher iffukat biss fuq it-tqassim tal-benefiċċji mill-mudell attwali.
Il-qawwa tal-mudell ekonomiku hija wkoll marbuta mal-enerġija, kwistjoni li qed tiġi indirizzata parzjalment permezz ta’ enfasi milqugħa fuq sorsi ta’ enerġija rinnovabbli, li huma l-unika garanzija ta’ indipendenza enerġetika.
Madankollu, tibqa’ l-mistoqsija jekk jagħmilx aktar sens li wieħed jiddependi fuq wind farms f’wiċċ il-baħar jew installazzjonijiet solari kif previst fil-politika attwali, jew fuq il-provista limitata ta’ bini pubbliku, parkeġġi u ġibjuni eżistenti kif propost mill-PN.
Il-proposta tal-Labour għal indiċi tal-benesseri tindika qafas usa’, iżda mingħajr ċarezza dwar kif dan se jinfluwenza l-politika, hemm riskju li jibqa’ biss mezz retoriku. Madankollu, jista’ jkun għodda utli jekk il-politiki jiġu allinjati miegħu.
Inflazzjoni: trattament tas-sintomi, mhux tal-kawżi
Iż-żewġ partiti qed jindirizzaw l-inflazzjoni prinċipalment billi jżidu d-dħul u sa ċertu punt itaffu l-problema tal-affordabbiltà tad-djar. Iżda dan l-approċċ jevita problemi strutturali aktar profondi.
Ftit hemm diskussjoni serja dwar iż-żieda fil-prezzijiet tal-ikel jew il-pressjonijiet inflazzjonarji marbuta ma’ ekonomija mmexxija mit-turiżmu, inkluża l-ġentrifikazzjoni. Il-kera — mutur ewlieni tal-għoli tal-ħajja għal segment tal-popolazzjoni — tibqa’ fil-biċċa l-kbira mhux indirizzata.
Li ddaħħal aktar flus fl-ekonomija mingħajr ma jiġu indirizzati l-limitazzjonijiet tan-naħa tal-provista jista’ jkompli jsaħħaħ l-istess inflazzjoni li wieħed qed jipprova jikkumpensa għaliha. Barra minn hekk, m’għadx hemm diskors dwar il-kartelli tal-importazzjoni li darba kienu kkundannati mill-Viċi Mexxej Laburista Alex Agius Saliba.
Żieda fil-popolazzjoni u evażjoni politika
Marbuta mill-qrib ma’ dan il-mudell hemm iż-żieda fil-popolazzjoni. Iż-żewġ partiti jifhmu li t-tkabbir ekonomiku jiddependi fuq forza tax-xogħol dejjem tikber, inklużi ħaddiema barranin. Madankollu, l-ebda wieħed minnhom mhu lest jesprimi din ir-realtà b’mod ċar jew jiddefendiha.
Il-PN jippreżenta pagi ogħla f’setturi bħas-saħħa bħala mezz biex jattira aktar ħaddiema Maltin, iżda ma jgħidx b’mod ċar li kundizzjonijiet aħjar se jattiraw ukoll aktar ħaddiema barranin. Il-Labour ukoll jevita li jaffaċċja l-implikazzjonijiet soċjali tal-mudell tiegħu.
Din ir-riluttanza biex issir konverżazzjoni onesta toħloq vojt. Hija waħda mir-raġunijiet għaliex id-dibattitu pubbliku spiss jinbidel f’riżentiment, kif deher wara d-deċiżjoni ta’ Abela li jressaq lil Omar Rababah bħala kandidat. Mingħajr ċarezza politika, l-ansjetajiet ekonomiċi faċilment jiġu diretti lejn sentiment kontra l-barranin.
Traffiku mingħajr bidla fl-imġiba
It-traffiku rċieva xi attenzjoni, iżda l-proposti għadhom dgħajfa. L-idea tal-Labour għal sistema tal-ferrovija u l-wegħda tal-PN biex jibda sistema ta’ trasport tal-massa m’għandhomx element kruċjali: kif se jipperswadu lin-nies jitbiegħdu mill-użu tal-karozzi privati.
Mingħajr bidla fl-imġiba, infrastruttura fuq skala kbira tirriskja li ssir finanzjarjament insostenibbli. Madankollu, l-ebda partit mhu lest jiddiskuti l-kompromessi meħtieġa — kemm permezz ta’ restrizzjonijiet, mekkaniżmi ta’ prezzijiet jew disinn urban differenti.
Il-kwistjoni minsija tal-korruzzjoni
Din il-kampanja, għall-inqas, evitat l-akkużi sterili ta’ korruzzjoni li kkaratterizzaw elezzjonijiet preċedenti bħall-2017, meta l-Kap tal-PN Simon Busuttil kien ħa r-rwol ta’ prosekutur nazzjonali awtoproklamat, anke minħabba l-paraliżi istituzzjonali wara l-iskoperta tal-kontijiet fil-Panama ta’ Konrad Mizzi u Keith Schembri.
Iżda n-nuqqas ta’ akkużi kbar ta’ korruzzjoni kontra l-amministrazzjoni ta’ Abela, flimkien mar-riluttanza dejjem tikber tal-PN li jiddependi fuq kwistjoni waħda biss, ma ġiex akkumpanjat minn aġenda b’saħħitha ta’ riforma li tindirizza l-problemi strutturali serji ta’ Malta.
Bl-eċċezzjoni ta’ partiti iżgħar bħall-ADPD u Momentum, hemm ftit enfasi fuq it-tisħiħ tal-istituzzjonijiet, aktar trasparenza fid-dipartiment tal-artijiet, jew it-tisħiħ tal-korpi ta’ sorveljanza.
L-ippjanar u s-skiet dwar ir-riforma
Dwar l-ippjanar u l-ambjent, il-kunsens huwa limitat għall-ħtieġa ta’ aktar spazji ħodor. Ir-riforma strutturali għadha barra mid-diskussjoni.
Iż-żewġ partiti ewlenin kienu vagi dwar proposti prattiċi mressqa minn Ġustizzja għal Artna, bħalma huma li jitwaqqaf l-iżvilupp waqt appell, li tieqaf ir-regolarizzazzjoni ta’ żvilupp illegali f’żoni ODZ u li jissaħħaħ l-infurzar tal-ippjanar.
Abela ta x’jifhem li jista’ jirrevedi l-pjani lokali, iżda mingħajr garanziji li dan mhux se jkun immexxi mill-istess interessi wara r-riformi kontroversjali tal-passat, inkluża l-lista tax-xewqat tal-iżviluppaturi ppreżentata lill-parlament is-sajf li għadda. Il-PN ukoll qed joqgħod attent biex ma jħawwadx is-sitwazzjoni, billi jinsisti fuq bilanċ li ilu jintilef bejn l-ambjent u l-iżvilupp.
It-taxxa: l-għodda li ma tmissha ħadd
It-taxxa saret kwistjoni politikament inviżibbli. L-ebda partit mhu lest juża għodod fiskali biex jinċentiva bidla fl-imġiba, kemm fit-trasport, fl-użu tal-enerġija jew fl-ispekulazzjoni tal-propjetà.
Iż-żewġ partiti ewlenin qed jippruvaw ibigħu formula ta’ “qligħ mingħajr tbatija” għal kulħadd.
Anke s-super bonus ta’ €1,000 se jkun ibbażat fuq rata fissa irrispettivament mil-livell tad-dħul u se jitħallas lill-impjegati, pensjonanti li jaħdmu, persuni li jaħdmu għal rashom u studenti. Dan juri n-nuqqas ta’ aġenda ċara ta’ ġustizzja soċjali mmirata mhux biss biex tgħin lil kulħadd iżda biex tindirizza l-inugwaljanza.
Hawnhekk ukoll, partiti iżgħar bħal Momentum kissru l-linja tradizzjonali billi pproponew miżuri bħal taxxa fuq proprjetajiet vojta.
Libertajiet ċivili sospiżi
Fl-aħħar nett, il-libertajiet ċivili — darba karatteristika ewlenija tal-identità politika tal-Labour — spiċċaw fl-isfond. Ir-riformi trasformattivi favur il-komunità LGBTIQ tal-aħħar għaxar snin m’għandhom l-ebda ekwivalenti f’din il-kampanja.
Kwistjonijiet bħad-dekriminalizzazzjoni tal-abort, id-drittijiet tan-nisa u l-integrazzjoni fit-tul tar-residenti barranin huma fil-biċċa l-kbira assenti mill-aġenda politika. Filwaqt li l-PN indika li mhux se jreġġa’ lura d-drittijiet eżistenti, għad hemm tħassib fost l-attivisti, speċjalment wara li Alex Borg appoġġa sejħiet biex jiġu investigati n-nisa li jaċċessaw pilloli tal-abort.
Barra minn hekk, il-Labour m’għadux qed jimbotta l-limiti. Il-problema hi li meta l-limiti ma jibqgħux jiġu mbuttati ’l quddiem, jiżdied ir-riskju li l-pendlu jibda jerġa’ jdur lura bil-mod, speċjalment jekk bidla fil-gvern twassal għall-ħatra ta’ persuni aktar konservattivi f’pożizzjonijiet ewlenin.
