L-ikrah ma jistax isir normali

Din il-ġimgħa rajt ħafna kummenti fuq Facebook u l-bqija li donnhom qed iħossu frammentazzjoni u għeja u tort-ta’-min-iżmu – hux fuq ambjent, hux fuq ġuri, hux fuq is-sħana u l-qtugħ tad-dawl. Ħafna mill-frażijiet fakkruni fit-titlu tal-ktieb ta’ Lara Calleja li kont ilni biex naqra – Kissirtu Kullimkien (pubblikazzjoni ta’ Merlin Publishers). 

Il-ktieb jibda biex jakkuża lilna kollha. Kissirtu. Vera li intom kissirtu; imma ħafna mill-aħna parti minn dan il-pronom mehmuż li juri l-intom. U lil dan il-ktieb żgħir, ta’ madwar tmenin paġna, forsi jaf taħsbu verżjoni inqas infaldata u lamentuża ta’ Rajt Malta Tinbidel. Jaf taħsbu ktieb maħkum mill-pessimiżmu. Jew il-famuża ‘indannat’. Imma mill-ewwel paġna tara, iżjed minn kollox, li hu ktieb onest. Li Calleja mhijiex tilbes żraben kbar wisq għaliha imma qed tikteb li tħoss. 

Il-karba tiegħu, iżjed mill-ideal negattiv, joħroġ fil-lessiku magħżul. Calleja tagħżel li torqom billi ma torqomx diskorsha, u ma tippruvax tinstema’ onomatopeikament pulita. 

Mhux se toqgħod tinħeba wara sebagħha biex turi lejn fejn ixxaqleb. (Kos, jekk tkun qed ixxaqleb lejn l-ideal ‘tajjeb’ – ċjoè kontra r-rażan fil-flus u fil-bini u l-ispekulazzjoni, il-bias jeżisti? Ċertament mhux difett). Tiddedikah lill-Moviment Graffitti. 

Mal-ktieb, Calleja konxja ħafna li qed tikteb u toħloq. Infatti, ħin minnhom tindirizza lill-qarrejja. Donnha tegħja tinseġ għax l-insiġ tal-istejjer diġà qegħdin madwarna. ĦAĦ, tgħidilna. Xi ppretendejtu? Li jkun hemm happy ending? 

Forsi Kissirtu Kullimkien hu ktieb li sitt snin wara li ħareġ – anki meta ħareġ – jaf waqa’ fi klixè. Għax ħafna mill-ħsibijiet naħsbuhom aħna wkoll. Iva, qed nifgaw fil-bini, iva, qed nitilfu l-karatteristika tar-raħal, iva, il-biskuttelli u l-ottijiet jaf jiġu estinti l-ġimgħa d-dieħla. Imma ktieb bħal dan, idealment, ma kellux jaqa’ fi klixè. Ma kellux jibqa’ jiggrava fil-verità tiegħu. 

Il-ktieb ta’ Calleja huwa d-djarju perfett li jiffotografa mument minn ħafna ta’ xi tħoss żagħżugħa Maltija li qed tara ’l gżiritha tinbidel b’mod mgħaġġel, u li timpenja ruħha biex tinbidel għall-aħjar. L-interess tagħha qiegħed fil-kontradizzjonijiet ta’ żagħżugħa li tqis lilha nnifisha bħala emanċipata, moderna u progressiva, u xorta trid tħabbat wiċċha mal-preġudizzji u l-limitazzjonijiet li ġġorr magħha s-soċjetà li trabbiet fiha. Ta’ awtriċi li ma tridx li n-normali jsir l-ikrah, li l-ikrah isir normali. 

Anki l-ismijiet tal-karattri jridu jgħidulna xi ħaġa. Fransina. Ġulja. Ismijiet li diġà fihom ċerta Malta. Qabel ma nafu eżattament min huma dawn in-nies, l-ismijiet tagħhom jgħidulna xi ħaġa dwar id-dinja li fiha Calleja qed tpoġġihom. 

Ir-relazzjonijiet umani jibqgħu jitfaċċaw minn storja għal oħra. Wara li t-tanġibbli jitkisser, Calleja tibda titfagħlek quddiemek xi ħaġa li minkejja li titkisser faċilment, ma ddubx: il-mod kif in-nies jibqgħu jintrabtu ma’ xulxin. Waqt li kollox qed jinkiser, waqt li intom qegħdin tkissru, aħna l-bnedmin għadna nafu kif inkunu bnedmin, qed nibnu xi ħaġa sabiħa bejnietna. 

Madankollu, ma naħsibx li Kissirtu Kullimkien għandu stejjer li, letterarjament, jibqgħu miegħek għax huma kompletament ġodda. Xi wħud mill-istejjer u s-sitwazzjonijiet tiegħu jidhru familjari. Kultant tħoss li qrajt xi ħaġa simili qabel, jew li rajtha tiġri quddiemek, fit-triq ta’ tfulitek. Donnu jirnexxi iżjed bħala ġabra ta’ kuxjenza kollettiva Maltija, milli bħala ġabra ta’ stejjer. 

U forsi ma kellhiex għalfejn. 

Il-letteratura, wara kollox, ma tistax tibqa’ dejjem tiktbilna dwar is-sabiħ li tiekol panina bil-ħobż biż-żejt ħdejn il-baħar. Jekk il-letteratura hija, tal-inqas parzjalment, rifless ta’ dak li qed ngħixu, allura għandha wkoll taqbdilna ħaddejna u ddawrilna wiċċna meta ma jkunx wieħed sabiħ. 

Naħseb li Kissirtu Kullimkien ma jurix Malta li qed titlef is-sbuħija tagħha. Sens ta’ telf taf issibu jdur anki waqt is-seba’ snin tal-ġid. Imma li s-sbuħija hija dejjem marbuta ma’ xi ħaġa li tista’ tintilef. Is-sbuħija mhijiex stat permanenti. Hija xi ħaġa li tiġi esperjenzata, imbagħad tinbidel, imbagħad tisparixxi. U meta tinbidel id-dinja ta’ madwarna, jinbidel ukoll il-mod kif niftakruha. 

U inti u taqra taf tasal għal xi ħaġa aktar interessanti mill-kritika tas-soltu tal-iżvilupp u l-bini. Għax dak li jinteressana mhuwiex biss x’għamilna lill-ambjent. Huwa x’jiġri lilna meta nbiddlu l-ambjent li fih ġejna ffurmati. Tasal għal nies li ġew maħtufa mill-ambjent tagħhom, impoġġija ’l barra post ieħor, biex minflok jitla’ l-ikrah, u jkollhom jieħdu s-sbuħija li dawrithom post ieħor. 

Aħna, sa ċertu punt, dak li hemm madwarna. U jekk dak kollu li hemm madwarna jibda jinbidel, x’jiġri mill-memorja tagħna? X’jiġri mill-identità tagħna? X’jiġri mill-mod kif nagħrfu lil xulxin? 

Kissirtu Kullimkien ipoġġilek dan kollu f’faċċata wara l-oħra. Ipoġġihom quddiemek, storja wara storja, wiċċ wara wiċċ. U jibqa’ relevanti. Għax il-bniedem jibqa’ jfittex fejn jista’ jsib is-sbuħija.