Meta filgħaxija tal-21 ta’ Settembru 1964 niżlet il-bandiera Brittanika u ttellgħet dik Maltija bħala simbolu ta’ stat indipendenti, Malta kienet qed tagħlaq kapitlu li kien ilu jifforma għal aktar minn seklu u tiftaħ ieħor kompletament ġdid.
L-Indipendenza ma kinitx sempliċement ċerimonja. Kienet it-trasferiment tas-sovranità minn qawwa kolonjali għal stat li kellu jmexxi lilu nnifsu. Għall-ewwel darba fl-istorja moderna tagħha, Malta kienet saret responsabbli kompletament għad-destin politiku tagħha.
Iżda biex wieħed jifhem x’ġara fl-1964, irid imur ħafna aktar lura.
Il-bidu tal-ħakma Brittanika
Il-preżenza Brittanika f’Malta bdiet fl-1800, wara li l-Franċiżi ġew imkeċċija mill-gżejjer. Għall-ewwel Malta baqgħet taħt il-kuruna Brittanika bħala bażi militari strateġika fil-Mediterran, iżda maż-żmien il-preżenza Ingliża saret parti integrali mill-ħajja ekonomika, politika u soċjali tal-pajjiż.
Il-pożizzjoni ġeografika ta’ Malta kienet tagħmilha imprezzabbli għall-Brittanja. Il-portijiet tagħha kienu jservu bħala bażi għar-Royal Navy, speċjalment wara l-ftuħ tal-Kanal ta’ Suez fl-1869.
Iżda l-importanza militari tal-gżejjer kienet tfisser ukoll li l-interessi ta’ Malta ħafna drabi kienu subordinati għall-interessi imperjali Brittaniċi.
Matul is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 żdiedet gradwalment id-domanda Maltija għal aktar rappreżentanza u awtonomija.
Il-punt ta’ bidla wasal fis-7 ta’ Ġunju 1919.
Is-Sette Giugno u l-ewwel pass lejn gvern responsabbli
Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, Malta kienet għaddejja minn kriżi ekonomika u soċjali serja. Il-prezzijiet kienu għolew, kien hemm nuqqas ta’ xogħol u tensjoni kbira bejn il-popolazzjoni u l-awtoritajiet kolonjali.
Fis-7 ta’ Ġunju 1919, protesta popolari nbidlet fi rvellijiet. It-truppi Brittaniċi fetħu n-nar fuq il-folla u erba’ Maltin inqatlu.
L-avvenimenti kellhom konsegwenzi politiċi profondi. Il-kriżi wasslet għal pressjoni biex Malta tingħata kostituzzjoni ġdida, u fl-1921 ingħatat l-ewwel sistema ta’ gvern responsabbli. Il-Maltin setgħu jeleġġu l-leġiżlatura tagħhom u l-ministri kienu responsabbli taħtha.
Dan ma kienx indipendenza. L-amministrazzjoni Brittanika kien għad għandha kontrolli importanti, iżda kien pass fundamentali lejn l-awtogvern.
Il-vjaġġ, madankollu, ma kienx wieħed faċli.
Il-kostituzzjoni ġiet sospiża fl-1930 u mbagħad abolita fl-1933, fost tensjonijiet politiċi u kostituzzjonali, inkluż il-kunflitt dwar ir-rwol tal-Knisja Kattolika fil-ħajja pubblika. Malta reġgħet waqgħet taħt kontroll kolonjali aktar dirett.
Il-gwerra tbiddel kollox
It-Tieni Gwerra Dinjija kienet mument ieħor li sawwar l-identità moderna ta’ Malta.
Mill-1940, Malta saret waħda mill-aktar postijiet ibbumbardjati fid-dinja. Il-pożizzjoni tagħha fil-qalba tal-Mediterran għamlitha bażi strateġika kruċjali għall-Alleati u mira kontinwa għall-forzi tal-Assi.
Il-poplu Malti għex snin ta’ bombardamenti, ġuħ, tbatija u biża’. Fl-istess ħin, ir-reżistenza tal-gżira u l-lealtà tagħha lejn l-Ingilterra għamlu lil Malta simbolu internazzjonali tar-reżistenza kontra l-Assi.
Fl-1942, ir-Re George VI ta l-George Cross lill-poplu ta’ Malta bħala rikonoxximent tal-kuraġġ tiegħu.
Il-gwerra, iżda, kellha konsegwenza oħra: bdiet tbiddel ir-relazzjoni bejn Malta u l-Ingilterra.
Wara l-gwerra, l-idea li Malta kellha tibqa’ sempliċement kolonja saret dejjem aktar diffiċli biex tkun sostnuta. Fl-Ewropa u madwar id-dinja, l-imperu kolonjali kien qed jibda jitlef il-qawwa tiegħu u l-movimenti nazzjonalisti kienu qed jitolbu l-awtodeterminazzjoni.
Il-kostituzzjoni tal-1947
Fl-1947 Malta reġgħet kisbet forma ta’ gvern responsabbli. Il-kostituzzjoni l-ġdida introduċiet sistema parlamentari u suffraġju universali għall-adulti.
Dan kien pass kbir lejn id-demokrazija moderna Maltija.
Iżda d-domanda fundamentali baqgħet: Malta kellha tkun awtonoma fi ħdan l-Imperu Brittaniku, integrata kompletament mar-Renju Unit, jew eventwalment indipendenti?
Din il-mistoqsija kienet se tiddomina l-politika Maltija għas-snin ta’ wara.
Mintoff u l-integrazzjoni mal-Ingilterra
Wieħed mill-aktar kapitli kontroversjali kien il-proposta għall-integrazzjoni mal-Ingilterra.
Dom Mintoff u l-Partit Laburista tiegħu argumentaw li Malta ma setgħetx tibqa’ tiddependi ekonomikament fuq il-bażijiet militari Brittaniċi. L-integrazzjoni, skont din il-viżjoni, kienet tagħti lill-Maltin l-istess drittijiet ekonomiċi u soċjali bħaċ-ċittadini Ingliżi.
Il-Partit Nazzjonalista, immexxi minn George Borg Olivier, kien kontra din il-proposta u favur aktar awtogovernanza u, eventwalment, l-indipendenza.
L-integrazzjoni saret kwistjoni politika enormi.
Fl-1956 sar referendum dwar il-proposta. Il-maġġoranza ta’ dawk li vvutaw appoġġjaw l-integrazzjoni, iżda l-proċess qatt ma wassal għall-implimentazzjoni tal-pjan.
Il-kriżi kompliet tikber.
Meta l-Ingilterrra ma aċċettatx it-talbiet kollha Maltin u meta d-differenzi politiċi komplew japprofondixxu, Mintoff irriżenja u l-kostituzzjoni reġgħet ġiet sospiża fl-1959.
Malta għal darb’oħra sabet ruħha taħt amministrazzjoni kolonjali diretta.
Borg Olivier u t-triq lejn l-Indipendenza
L-elezzjoni tal-1962 kienet punt kruċjali.
Il-Partit Nazzjonalista rebaħ u George Borg Olivier sar Prim Ministru. Għall-kuntrarju tal-politika ta’ integrazzjoni ta’ Mintoff, Borg Olivier kellu viżjoni ċara: Malta kellha ssir indipendenti.
Fl-1962, waqt żjara f’Londra, Borg Olivier formalment talab l-indipendenza ta’ Malta.
Il-konferenza ta’ Londra
L-Ingilterra bdiet taħdem mal-partiti Maltin biex jintlaħaq ftehim dwar il-kostituzzjoni tal-Istat il-ġdid.
Fl-1963 saret konferenza f’Londra li fiha ħadu sehem ir-rappreżentanti tal-partiti politiċi Maltin.
Paradossalment, kien hemm qbil wiesa’ dwar il-prinċipju tal-indipendenza. Il-Partit Nazzjonalista u l-Partit Laburista, li flimkien kellhom 42 minn 50 siġġu fil-leġiżlatura, kienu t-tnejn favur l-indipendenza bikrija.
Iżda ma kienx hemm qbil dwar il-kostituzzjoni.
Il-partiti ż-żgħar kienu aktar kawti u qiesu li l-indipendenza kienet prematura. Fost l-aktar kwistjonijiet sensittivi kien hemm ir-rwol tal-Knisja Kattolika u l-garanziji kostituzzjonali li kellhom jiddefinixxu l-Istat il-ġdid.
L-Ingilterra saħansitra stabbiliet mira li Malta ssir indipendenti sa mhux aktar tard mill-31 ta’ Mejju 1964, iżda d-diffikultajiet politiċi ma setgħux jiġu solvuti daqshekk malajr.
Ir-referendum tal-1964
Meta l-partiti Maltin ma rnexxilhomx jilħqu kompromess, Borg Olivier iddeċieda li jmur għand il-poplu.
F’Mejju 1964 sar referendum dwar il-kostituzzjoni proposta għall-Indipendenza.
Ir-riżultat kien kumpless. Madwar 42% tal-elettorat ivvota favur, filwaqt li madwar 35% vvutaw kontra. Partijiet mill-oppożizzjoni u l-partiti ż-żgħar kienu ħeġġew lill-partitarji tagħhom jastjenu jew iħassru l-vot. Għalhekk ir-riżultat ma kienx referendum klassiku li fih żewġ kampijiet ikkompetew b’mod ċar.
Minkejja dan, l-Ingilterra kompliet bil-proċess.
Il-fattur kruċjali kien li l-maġġoranza tal-forzi politiċi ewlenin kienu qed jitolbu l-indipendenza.
X’kienet tfisser l-Indipendenza?
L-Indipendenza ma kinitx tfisser li l-preżenza Brittanika spiċċat mil-lum għal għada.
Il-ftehim li wassal għall-Indipendenza kien jinkludi wkoll arranġamenti dwar id-difiża u l-għajnuna finanzjarja.
L-Ingilterra qablet li l-forzi tagħha setgħu jibqgħu Malta għal għaxar snin. Fl-istess ħin, Londra kellha tipprovdi għajnuna kapitali għall-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-ekonomija, kif ukoll assistenza għall-emigrazzjoni, b’valur totali ta’ madwar £50 miljun.
Il-Malta Independence Act ġie approvat mill-Parlament Ingliż fil-31 ta’ Lulju 1964. Il-liġi kienet tipprovdi li, mill-“appointed day”, il-Gvern Ingliż ma jibqax responsabbli għall-gvern ta’ Malta u li l-liġijiet futuri tal-Parlament tar-Renju Unit ma jibqgħux japplikaw għal Malta bħala parti mil-liġi tagħha.
Kienet il-bażi legali għat-trasferiment tas-sovranità.
Il-21 ta’ Settembru 1964
Fl-aħħar wasal il-jum.
L-Ordni ta’ Indipendenza ta’ Malta, maħruġ f’Settembru 1964, stabbilixxa uffiċjalment il-21 ta’ Settembru bħala d-data li fiha kellha tidħol fis-seħħ l-Indipendenza.
Dakinhar Malta saret Stat sovran u indipendenti fi ħdan il-Commonwealth.
Iżda ma kinitx repubblika.
Malta baqgħet monarkija kostituzzjonali. Ir-Reġina Eliżabetta II baqgħet Kap tal-Istat u kienet rappreżentata f’Malta minn Gvernatur Ġenerali.
George Borg Olivier, li kien mexxa n-negozjati finali, sar l-ewwel Prim Ministru ta’ Malta indipendenti.
Għal pajjiż żgħir li kien ilu aktar minn 160 sena taħt il-ħakma Brittanika, il-mument kien wieħed storiku.
Imma l-Indipendenza ma temmitx il-ġlied politiku
Wieħed mill-iżbalji jkun li wieħed jara l-21 ta’ Settembru 1964 bħala t-tmiem tal-istorja kostituzzjonali ta’ Malta.
Fil-verità, kien biss il-bidu ta’ fażi ġdida.
Il-Partit Laburista ma aċċettax l-arranġamenti kollha tal-Indipendenza. Mintoff u l-partitarji tiegħu kienu kritiċi tal-fatt li l-Ingilterra kienet għadha żżomm bażi militari f’Malta u li l-pajjiż kien għadu marbut magħha permezz ta’ diversi ftehimiet.
Il-kampanja politika kompliet fis-snin ta’ wara.
Fl-1966 il-Partit Nazzjonalista reġa’ rebaħ l-elezzjoni u Borg Olivier baqa’ Prim Ministru.
Iżda l-istorja kellha tinbidel għal darb’oħra.
Mill-Indipendenza għar-Repubblika
Għaxar snin wara l-Indipendenza, Malta għamlet pass ieħor importanti.
Fit-13 ta’ Diċembru 1974, taħt Gvern Laburista mmexxi minn Dom Mintoff, Malta saret Repubblika. Il-Kap tal-Istat ma baqgħetx ir-Reġina Brittanika iżda sar President Malti.
Dan kien ifisser li l-proċess mibdi fl-1964 kien kompla: l-ewwel Malta kisbet is-sovranità, imbagħad neħħiet il-monarkija bħala l-aħħar rabta kostituzzjonali ma’ istituzzjoni Brittanika.
Fl-1979 telqet ukoll il-bażi militari Brittanika, u Malta bdiet tħaddan politika ta’ newtralità.
Għaliex l-Indipendenza għadha importanti?
L-Indipendenza Maltija ma kinitx ġrajja waħda iżolata. Kienet ir-riżultat ta’ evoluzzjoni twila.
Kien hemm is-Sette Giugno tal-1919, meta l-poplu talab bidla u ħallas prezz traġiku.
Kien hemm il-kostituzzjoni tal-1921 u l-ewwel esperiment ta’ gvern responsabbli.
Kien hemm is-snin ta’ kontroll kolonjali, il-gwerra u l-George Cross.
Kien hemm il-kostituzzjoni tal-1947, id-dibattitu dwar l-integrazzjoni, il-kriżi tal-1958 u s-sospensjoni tal-kostituzzjoni.
Kien hemm l-elezzjoni tal-1962 u d-deċiżjoni ta’ Borg Olivier li Malta kellha timxi lejn l-Indipendenza.
Kien hemm il-konferenzi ta’ Londra, il-ġlied bejn il-partiti, ir-referendum u n-negozjati mal-Ingilterra.
U fl-aħħar kien hemm il-21 ta’ Settembru.
L-Indipendenza għalhekk ma kinitx rigal mogħti lil Malta f’ġurnata waħda. Kienet proċess li fih il-politika Maltija, il-poplu Malti u l-Gvern Ingliż kellhom rwoli differenti.
Il-Parlament Malti stess jiddeskrivi l-esperjenza kostituzzjonali tal-aħħar seklu bħala proċess li wassal lil Malta mill-ewwel gvern responsabbli fl-1921 għall-Indipendenza fl-1964 u, għaxar snin wara, għar-Repubblika.
U forsi l-akbar sinifikat tal-1964 jinsab proprju hawn: Malta ma kinitx sempliċement qed tibdel il-bandiera. Kienet qed tieħu f’idejha r-responsabbiltà tagħha.
Minn dakinhar ’il quddiem, il-gvernijiet Maltin ma setgħux jibqgħu jwaħħlu f’qawwa kolonjali għad-deċiżjonijiet tagħhom. Is-suċċessi u l-fallimenti tal-pajjiż saru, dejjem aktar, ir-responsabbiltà tal-Maltin stess.
