Agħżel titlu WIEĦED minn dawn it-tnejn u ikteb bejn 100 u 150 kelma fuqu.

X’inhi din l-imbierka kitba kreattiva? Kbirna naraw “Il-Kitba Kreattiva” f’titlu kbir u iswed fuq il-paġna ta’ qabel tal-aħħar tal-karti tal-eżamijiet, u taħt dat-titlu, numru miktub li jgħidlek l-ammont ta’ kliem li jeħtieġ tnixxi fi kreattività fuq il-paġna. Donnu mal-kelma kitba kreattiva nibqgħu mwaħħlin mal-paġni tal-kotba tal-iskola dwar kif tikteb ittra jew komponiment, jew ma’ xi photocopy li tirriċikla l-istess pariri ġeneriċi: show, don’t tell, “uża l-aġġettivi”. 

Imma bejn dawn il-pariri u l-esperjenza tal-kitba, hemm daqsxejn ta’ qabża. U illum, bid-demokratizzazzjoni tal-kitba, fejn iżjed nies qed jiktbu — jew tal-inqas, jixtiequ jiktbu — tinħass il-bżonn ta’ daqsxejn ta’ gwida. U Bil-pinna u l-klamar ta’ Antoinette Borg (Merlin Publishers), jagħmel eżatt hekk, mill-pinna u l-klamar ta’ awtriċi stabbilita. 

L-ewwel ħaġa li laqtitni hija t-ton tiegħu. Borg ma tippruvax tbigħlek l-idea li sabet il-formula tas-suċċess jew li hemm mod wieħed kif tinkiteb storja tajba. Anzi, mill-bidu nett tagħmilha ċara li qed toffri għodda, mhux regola dehbiena.  

Fakkritni f’dak li kien jgħid Aristotli meta kien jiddistingwi bejn l-episteme u t-techne: hemm differenza bejn li tkun taf xi ħaġa fit-teorija u bejn li titgħallem sengħa. Il-kitba, wara kollox, forsi hi aktar sengħa milli xjenza. Tista’ taqra mitt ktieb dwar kif tikteb, imma fl-aħħar mill-aħħar inti trid toqgħod quddiem il-paġni l-vojta; humiex karti jħaxwxu jew Google Doc bil-cursor tpetpitlek, tegħmżek u tittantak, u tikteb.  

U hawnhekk jinsab wieħed mill-akbar merti ta’ Bil-pinna u l-klamar. Il-ktieb ma jwigħedx li joħloq ġenji letterarji. Minflok, iwiegħed xi ħaġa ferm aktar umli u, naħseb, ferm aktar utli: li jgħin lill-qarrej isir kittieb aħjar.  

Imma kemm tassew tista’ titgħallem il-kitba? Jista’ ktieb jgħallmek issir kittieb, jew jista’ biss jgħallmek tikteb aħjar?  

Naħseb li hemm ċerta kultura, speċjalment illum, li xxaqleb lejn iż-żewġ estremi. Hemm min jemmen li kulħadd għandu storja x’jirrakkonta u għalhekk kulħadd jista’ jkun rumanzier. U hemm min jemmen il-kontra: li l-kitba hija xi don misterjuż li jew twelidt bih jew le. Il-verità probabbilment tinsab xi mkien fin-nofs.  

Il-vuċi ma tistax tiġi mmanifatturata, u lanqas l-immaġinazzjoni. Dak li jista’ jiġi mgħallem, iżda, huwa s-sengħa. L-istruttura tista’ titjieb. Id-djalogu jista’ jissaħħaħ. Il-karattri jistgħu jsiru aktar kredibbli. Ir-ritmu jista’ jiġi rfinat. Ir-reviżjoni tista’ tiġi mgħallma. U proprju dawn l-aspetti li Borg tindirizza matul il-ktieb kollu, b’mod ċar, organizzat u prattiku.  

Din id-diskussjoni ssir aktar interessanti fi żmienna, fejn qatt ma kien daqshekk faċli li tipproduċi l-kliem, tippubblika, tinqara, jew saħansitra titlob magna tikteb ħdejk. Għandna l-pjattaformi tal-midja soċjali, u għandna din il-possibbiltà kważi immedjata, bit-tajjeb u l-ħażin kollu tagħha, li wieħed jasal għand qarrejja ġodda.  

Iżda din il-faċilità kultant tqarraq bina. Tipperswadina li kull min kapaċi jniżżel punt u virgola wara oħra, huwa awtomatikament kittieb. Li tipproduċi test sar sempliċi immens. Imma li tkun kittieb ma saritx aktar faċli.  

Imma differenza bejn min jipproduċi test, u bejn minn tassew għandu xi ħaġa xi jgħid.  

Il-kapitli ta’ Bil-pinna u l-klamar huma qosra, konċiżi u prattiċi. Tista’ taqrah minn qoxra sa qoxra, imma tista’ wkoll tiftħu kull darba li teħel fuq problema partikolari. Għandek diffikultà bid-djalogu? Hemm kapitlu għalih. Tħoss li l-plott qed ikaxkar kemxejn iżżejjed? Hemm kapitlu għal dak ukoll. L-awtriċi hawnhekk iżjed taħtar ruħha ħabiba oġġettiva matul il-proċess tal-kitba kollu milli tagħti ktieb li taqrah darba u twarrbu fuq l-ixkaffa.  

Interessanti wkoll li l-ktieb jagħti spazju lill-proċess tal-pubblikazzjoni. Hija tema li ħafna kotba isemmuha biss fil-qosor, kważi bħala appendiċi. Hawnhekk, minflok, Borg tieħu l-ħin biex tispjega x’jiġri minn meta manuskritt jasal għand pubblikatur sa meta, jekk kollox jimxi ħarir, u anke jekk bi ftit skossi, jispiċċa fuq l-ixkaffa tal-ħanut.  

U hekk, jitneħħew ħafna mill-miti li jduru mal-pubblikazzjoni u jfakkruk li l-ktieb ma jgħaddix minn venja kreattiva biss, imma, li l-infiltrazzjoni tal-proċess kummerċjali ssibha fil-kotba wkoll. 

Naturalment, min qara kotba klassiċi dwar il-kitba kreattiva mhux se jsib ideat ġodda. Il-prinċipji li tiddiskuti Borg — il-karattri, il-plott, ir-reviżjoni — huma kollha magħrufa sew. Imma naħseb li jkun inġust li nqisu l-ktieb b’dak il-kejl. Il-valur tiegħu mhux li jagħmel il-gabirjoli u jġebbed lilu nnifsu biex jivvinta teoriji ġodda, imma li jiġbor dak l-għarfien kollu u jqiegħdu f’kuntest Malti. Dak waħdu huwa kontribut tad-deheb.  

Jekk hemm limitazzjoni, hija kważi inevitabbli. Għax jipprova jmiss kważi kull aspett tal-kitba kreattiva, ċerti temi ma jistgħux jidħlu fil-fond. Xi kapitli jispiċċaw aktar introduzzjoni milli diskussjoni estensiva. Imma forsi lanqas seta’ jkun mod ieħor. Ktieb bħal dan irid jagħżel bejn il-fond u l-firxa, u Borg għażlet il-firxa. Nemmen li kienet l-għażla t-tajba.  

Fl-aħħar mill-aħħar, l-akbar mertu ta’ Bil-pinna u l-klamar huwa wieħed ikbar mill-pariri li jagħti. F’letteratura żgħira bħal tagħna, mhux biżżejjed li jkollna kittieba tajbin. Għandna bżonn ukoll kotba li jitkellmu dwar il-kitba nnifisha, li jagħmlu s-sengħa aktar aċċessibbli u li juru li l-kitba mhijiex xi talent mistiku li jew twelidt bih jew le. Jagħmel pass żgħir, f’mitejn spunt, imma importanti, biex il-kultura tal-kitba kreattiva bil-Malti ssir ftit aktar matura.