Meta l-ġurati fil-ġuri ta’ Yorgen Fenech raw sensiela ta’ messaġġi bejn l-imputat u l-Eks Deputat Kummissarju tal-Pulizija Silvio Valletta, ħafna minn dak li għal snin kien suspett jew allegazzjoni, beda jieħu forma konkreta permezz ta’ evidenza diġitali.
Il-kliem “You’re my best friend” u “We’ve got your back”, attribwiti lil Valletta fil-komunikazzjonijiet ma’ Fenech, ma kinux sempliċement frażijiet ta’ ħbiberija. Għall-prosekuzzjoni kienu biċċiet importanti minn puzzle ferm akbar: dak ta’ relazzjoni personali bejn wieħed mill-ogħla uffiċjali tal-pulizija u raġel li aktar tard spiċċa akkużat li kkummissjona l-qtil tal-ġurnalista Daphne Caruana Galizia.
Naturalment, il-fatt li żewġ persuni jkunu ħbieb ma jfissirx li twettaq xi reat. Iżda meta wieħed minnhom ikun qed imexxi investigazzjoni kriminali u l-ieħor jispiċċa fil-qalba tagħha, il-mistoqsija ma tibqax dwar il-ħbiberija nnifisha, iżda dwar il-kunflitt ta’ interess li tista’ toħloq.
It-tlugħ ta’ wieħed mill-aktar uffiċjali influwenti fil-Korp
Għal ħafna snin, l-isem ta’ Silvio Valletta kien sinonimu ma’ investigazzjonijiet kriminali sensittivi u ma’ wieħed mill-ogħla gradi fil-Korp tal-Pulizija ta’ Malta. Kien uffiċjal li bena reputazzjoni bħala investigatur b’esperjenza, involut f’każijiet kumplessi u ta’ profil għoli, u li tela’ sal-kariga ta’ Deputat Kummissarju tal-Pulizija. Fis-snin ta’ qabel l-2017, ftit kienu jimmaġinaw li proprju hu kien se jispiċċa fiċ-ċentru ta’ waħda mill-aktar kontroversji istituzzjonali li qatt rat Malta.
Illum, ismu huwa marbut b’mod inseparabbli mal-investigazzjoni tal-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia u mar-relazzjoni personali tiegħu ma’ Yorgen Fenech — relazzjoni li aktar tard saret suġġett ta’ kawżi fil-qorti, tal-Inkjesta Pubblika u, reċentement, ta’ evidenza ppreżentata quddiem il-ġurati fil-ġuri ta’ Fenech.
Iżda biex wieħed jifhem għaliex il-każ tiegħu kellu impatt daqshekk kbir fuq il-fiduċja fl-istituzzjonijiet, jeħtieġ l-ewwel jifhem min kien Silvio Valletta qabel ma beda dan il-kapitlu.
Karriera mibnija fuq investigazzjonijiet sensittivi
Valletta daħal fil-Korp tal-Pulizija bħala uffiċjal investigattiv u matul is-snin kiseb reputazzjoni bħala persuna li kienet kapaċi tmexxi investigazzjonijiet kumplessi. Ħadem f’oqsma differenti tal-investigazzjoni kriminali u kien involut f’numru ta’ każijiet ta’ delitti serji, kriminalità organizzata u reati ekonomiċi.
Din l-esperjenza wasslitu biex gradwalment jitla’ fil-ġerarkija tal-Korp. Meta laħaq il-grad ta’ Deputat Kummissarju, kien diġà meqjus bħala wieħed mill-aktar uffiċjali b’influwenza fuq id-direzzjoni ta’ investigazzjonijiet ewlenin.
Kien ukoll wieħed mill-uffiċjali li spiss kien jidher jirrappreżenta lill-Korp f’laqgħat ma’ korpi internazzjonali tal-infurzar tal-liġi, inkluż ma’ aġenziji Ewropej u barranin.
Il-fiduċja tal-istituzzjonijiet
Sa qabel l-2017, Valletta kien igawdi livell għoli ta’ fiduċja fi ħdan il-Korp. Kien jitqies bħala investigatur li seta’ jieħu deċiżjonijiet diffiċli u jmexxi timijiet fuq każijiet sensittivi.
Meta fis-16 ta’ Ottubru 2017 Daphne Caruana Galizia nqatlet f’attentat b’karozza-bomba fil-Bidnija, kienet kważi deċiżjoni naturali li Valletta jkun fost l-uffiċjali li jieħdu f’idejhom waħda mill-akbar investigazzjonijiet kriminali fl-istorja moderna ta’ Malta.
Il-qtil kien ġibed attenzjoni internazzjonali bla preċedent. Minn kmieni, l-investigazzjoni kienet qed issir taħt l-għajnejn tal-istampa barranija, tal-istituzzjonijiet Ewropej u ta’ esperti internazzjonali tal-forensika.
F’dak il-kuntest, il-kompożizzjoni tat-tim investigattiv kienet ta’ importanza kruċjali.
Il-ħajja pubblika
Minbarra l-kariga tiegħu fil-Korp, Valletta kien figura magħrufa wkoll minħabba l-fatt li kien miżżewweġ lill-politikanta Justyne Caruana, li aktar tard serviet bħala ministru.
Dan ma kienx ifisser, fih innifsu, li kien jeżisti kunflitt ta’ interess. Madankollu, il-fatt li uffiċjal tant għoli kien marbut direttament ma’ persuna attiva fil-politika kien ifisser li kull deċiżjoni tiegħu kienet inevitabbilment tkun suġġetta għal aktar skrutinju pubbliku.
Fil-fatt, matul il-karriera tiegħu, Valletta kellu jopera f’perjodu meta Malta kienet qed taffaċċja akkużi dejjem akbar dwar il-governanza, il-korruzzjoni u r-relazzjoni bejn il-politika, in-negozju u l-istituzzjonijiet.
Il-bidu tad-dubji
Fil-bidu, ftit kien hemm diskussjoni pubblika dwar Silvio Valletta.
Madankollu, hekk kif għaddew ix-xhur, bdew joħorġu rapporti li kienu jorbtu lil Valletta ma’ Yorgen Fenech, wieħed mill-aktar negozjanti magħrufa fil-pajjiż u figura prominenti fil-konsorzju Electrogas.
L-ewwel mistoqsijiet ma kinux dwar xi reat. Kienu dwar il-perċezzjoni ta’ indipendenza.
Seta’ uffiċjal tant għoli jibqa’ jmexxi investigazzjoni jekk kellu relazzjoni personali ma’ persuna li, anke jekk dak iż-żmien ma kinitx akkużata, kienet tappartjeni għall-istess ċrieki tan-negozju li kienu qed jispiċċaw dejjem aktar taħt skrutinju?
Din il-mistoqsija kienet il-bidu ta’ kontroversja li kienet se tikber sena wara sena.
Meta l-investigatur sar parti mill-istorja
Meta Yorgen Fenech ġie arrestat f’Novembru tal-2019 abbord il-jott tiegħu hekk kif kien qed jipprova jitlaq minn Malta, l-investigazzjoni dwar il-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia daħlet f’fażi ġdida.
Iżda għal ħafna, il-mument kruċjali kien seħħ aktar minn sena qabel.
Fl-2018, il-Qorti kienet ordnat li d-Deputat Kummissarju tal-Pulizija Silvio Valletta jitneħħa mill-investigazzjoni wara li ġie stabbilit li r-relazzjoni personali tiegħu ma’ Fenech kienet toħloq apparenza ta’ kunflitt ta’ interess. Dak iż-żmien id-deċiżjoni kienet ibbażata prinċipalment fuq il-prinċipju tal-imparzjalità. Illum, wara l-evidenza li ħarġet fil-ġuri, il-pubbliku għandu stampa ħafna aktar ċara ta’ dik ir-relazzjoni.
Kif kienu jafu lil xulxin?
Silvio Valletta u Yorgen Fenech ma kinux iltaqgħu għall-ewwel darba waqt l-investigazzjoni.
Skont xhieda, dokumenti u komunikazzjonijiet li ħarġu matul is-snin, it-tnejn kienu ilhom jafu lil xulxin qabel l-assassinju ta’ Daphne Caruana Galizia.
Fenech kien wieħed mill-aktar negozjanti prominenti fil-pajjiż. Kien direttur fil-grupp Tumas u figura ewlenija fil-konsorzju Electrogas, filwaqt li aktar tard ġie identifikat bħala s-sid tal-kumpanija 17 Black.
Valletta, min-naħa l-oħra, kien wieħed mill-ogħla uffiċjali fil-Korp tal-Pulizija.
Ir-relazzjoni bejniethom kienet waħda personali u kienet testendi lil hinn minn kuntatti istituzzjonali.
Il-vjaġġi barra minn Malta
Wieħed mill-episodji li l-aktar ġibed attenzjoni kien il-vjaġġ lejn Kyiv fl-2018 għall-finali tal-UEFA Champions League bejn Real Madrid u Liverpool.
Dak il-vjaġġ ma kienx biss safra ta’ dilettanti tal-futbol.
Meta aktar tard ħareġ li wieħed mill-parteċipanti kien uffiċjal għoli tal-pulizija li kien qed imexxi investigazzjoni sensittiva, filwaqt li ieħor kien negozjant li aktar tard spiċċa akkużat fil-każ, il-vjaġġ kiseb tifsira kompletament differenti.
Matul is-snin ġew irrappurtati wkoll laqgħat oħra relatati ma’ logħbiet ta’ Chelsea Football Club, tim li kemm Valletta kif ukoll Fenech kienu jsegwu.
Waħedhom, dawn il-vjaġġi ma jikkostitwixxu l-ebda reat.
Iżda kienu wieħed mill-elementi li wasslu lill-familja Caruana Galizia biex targumenta li kienet teżisti relazzjoni personali mill-qrib.
Il-kawża kostituzzjonali
Fl-2018 il-familja ta’ Daphne Caruana Galizia fetħet kawża kontra l-Istat.
L-għan ma kienx li Valletta jiġi investigat kriminalment.
L-għan kien li jiġi protett il-prinċipju tal-imparzjalità.
Il-familja sostniet li uffiċjal li kellu relazzjoni ta’ ħbiberija ma’ Yorgen Fenech ma setax jibqa’ jmexxi investigazzjoni li setgħet, direttament jew indirettament, tmiss lill-istess persuna.
Il-Qorti qablet.
Id-deċiżjoni kienet importanti għax ma ffukatx fuq jekk Valletta kienx wettaq xi ħaġa ħażina, iżda fuq il-fatt li l-fiduċja pubblika fl-investigazzjoni kienet teħtieġ li ma jkun hemm l-ebda dubju dwar l-indipendenza tagħha.
Kien wieħed mill-ewwel każijiet f’Malta fejn il-kunċett ta’ “apparent conflict of interest” ingħata importanza daqshekk kbira.
X’raw il-ġurati f’dan il-ġuri?
Waħda mill-aktar sessjonijiet sinifikanti tal-ġuri kienet meta ġew ippreżentati estratti mill-mowbajl ta’ Yorgen Fenech.
Il-prosekuzzjoni qrat messaġġi li juru relazzjoni li tmur ferm lil hinn minn kuntatt okkażjonali.
Fosthom kien hemm il-messaġġ li fih Valletta allegatament kiteb:
“You’re my best friend.”
F’messaġġ ieħor qal:
“We’ve got your back.”
Kien hemm ukoll komunikazzjonijiet dwar laqgħat, ikliet, logħbiet tal-futbol u anke diskussjonijiet dwar kif seta’ jiġi organizzat jet privat għall-familja ta’ Valletta.
Il-prosekuzzjoni sostniet li dawn il-messaġġi ma kinux qed jiġu ppreżentati biex juru xi reat min-naħa ta’ Valletta, iżda biex juru kemm kienet mill-qrib ir-relazzjoni bejn iż-żewġt irġiel fi żmien meta Valletta kien għadu wieħed mill-ogħla uffiċjali fil-Korp.
Matthew Caruana Galizia kien ilu jwissi
Fil-ġuri xehdu wkoll membri tal-familja Caruana Galizia.
Matthew Caruana Galizia fakkar kif il-familja kienet ilha targumenta li Valletta kellu jitneħħa mill-investigazzjoni proprju minħabba l-ħbiberija ma’ Fenech.
Fix-xhieda tiegħu semma wkoll episodji li kienu ilhom magħrufa pubblikament, fosthom li Valletta kien jidher ta’ spiss ma’ Fenech u li saħansitra kien jidher isuq il-vetturi tiegħu.
Għalhekk, dak li l-familja kienet ilha tgħid għal snin issa ġie sostnut ukoll minn komunikazzjonijiet estratti direttament mill-apparat elettroniku ta’ Fenech.
It-timeline
2017 – Daphne Caruana Galizia tinqatel. Valletta jidħol fit-tmexxija tal-investigazzjoni.
2018 – Il-familja Caruana Galizia tiftaħ kawża biex Valletta jitneħħa minħabba kunflitt ta’ interess.
2018 – Il-Qorti tiddeċiedi favur il-familja u Valletta jitneħħa mill-investigazzjoni.
2019 – Yorgen Fenech jiġi arrestat u akkużat b’kompliċità fil-qtil.
2020–2025 – Inkjesti u proċeduri oħra jkomplu jqajmu mistoqsijiet dwar relazzjonijiet bejn persuni fil-poter u Fenech.
2026 – Fil-ġuri, il-ġurati jaraw għall-ewwel darba l-kontenut ta’ ħafna mill-messaġġi bejn Valletta u Fenech.
Aktar minn sempliċi apparenza
Fil-liġi hemm differenza bejn prova ta’ reat u kunflitt ta’ interess.
Il-messaġġi waħedhom ma jipprovawx involviment kriminali ta’ Valletta fil-qtil.
Madankollu, iqajmu mistoqsija ferm aktar importanti: seta’ uffiċjal tal-pulizija jibqa’ jieħu deċiżjonijiet investigattivi dwar persuna li kien iqisha bħala “l-aqwa ħabib” tiegħu?
Din hija mistoqsija li tmur lil hinn mill-ġuri ta’ Fenech.
Tolqot direttament il-fiduċja fil-pulizija u fl-istituzzjonijiet.
L-Inkjesta Pubblika
Fl-2021, il-Bord tal-Inkjesta Pubblika dwar il-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia wasal għall-konklużjoni li l-Istat kien ħoloq klima ta’ impunità li ppermettiet li jseħħ il-qtil.
L-inkjesta ma attribwietx responsabbiltà kriminali lil Valletta, iżda osservat kif relazzjonijiet qrib wisq bejn persuni fin-negozju, fil-politika u fl-istituzzjonijiet tal-infurzar setgħu jnaqqsu l-fiduċja pubblika u jdgħajfu l-governanza. Dik il-konklużjoni tagħti kuntest usa’ lill-evidenza li llum qed tinstema’ quddiem il-ġurati.
L-aħħar analiżi
L-aktar aspett sinifikanti tal-evidenza dwar Silvio Valletta mhuwiex jekk kienx ħabib ta’ Yorgen Fenech. Ħbiberija, waħedha, mhijiex reat.
Iżda meta wieħed ikun deputat kummissarju tal-pulizija responsabbli minn investigazzjoni sensittiva u l-ieħor jispiċċa akkużat bħala l-allegat mandant tal-istess delitt, kull kuntatt jieħu tifsira differenti.
Il-messaġġi li raw il-ġurati ma jiddeċidux il-ħtija ta’ Fenech u lanqas ma jikkostitwixxu, waħedhom, prova ta’ xi reat minn Valletta. Dik hija kwistjoni separata.
Madankollu, jagħtu stampa ċara ta’ relazzjoni li kienet ħafna aktar personali milli istituzzjonali.
U forsi hawn tinsab l-akbar lezzjoni ta’ dan il-każ.
L-investigazzjonijiet kriminali ma jiddependux biss fuq il-professjonalità tal-investigaturi, iżda wkoll fuq il-perċezzjoni ta’ indipendenza tagħhom. Meta dik il-perċezzjoni tiġi kompromessa, anke qabel ma tingħata sentenza, il-fiduċja fil-ġustizzja tibda tiddgħajjef.
Għalhekk, il-messaġġi bejn Silvio Valletta u Yorgen Fenech ma kinux biss episodju sekondarju fil-ġuri. Huma saru simbolu ta’ wieħed mill-akbar fallimenti istituzzjonali li ħarġu fil-kuntest tal-assassinju ta’ Daphne Caruana Galizia u tal-konsegwenzi politiċi u istituzzjonali li segwew.
