Wara l-verdett tal-ġurija: X’jista’ jagħmel l-Istat issa biex jappella l-ħelsien ta’ Yorgen Fenech?

Il-verdett tal-ġurija fil-kawża ta’ Yorgen Fenech ma jfissirx neċessarjament li l-proċeduri legali dwar ir-rwol tiegħu fil-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia spiċċaw. Iżda jfisser li, jekk il-prosekuzzjoni trid tikkontesta l-verdett, għandha quddiemha triq ferm aktar diffiċli minn dik li jkollha persuna li tkun instabet ħatja u tkun qed tappella. 

Il-liġi Maltija tagħmel distinzjoni importanti bejn appell mill-akkużat kontra kundanna u appell mill-Avukat Ġenerali kontra liberazzjoni. Din id-distinzjoni hija kruċjali biex wieħed jifhem x’jista’ jiġri wara l-vot ta’ 8–1 li bih il-ġurija sabet lil Fenech mhux ħati kemm tal-kompliċità fil-qtil volontarju ta’ Daphne kif ukoll tal-assoċjazzjoni ma’ persuna jew persuni oħra bil-għan li jitwettaq delitt. 

S’issa, jidher li l-prosekuzzjoni beħsiebha tappella, b’għan possibbli li titlob li l-każ jerġa’ jinstema’. L-appell irid jitressaq fi żmien 15-il jum tax-xogħol.  

Iżda appell ma jfissirx li l-Qorti tal-Appell Kriminali tista’ sempliċement tħares lejn il-provi kollha, tgħid li l-ġurija żbaljat u tiddikjara lil Fenech ħati. Din hija d-differenza fundamentali. 

Id-dritt ta’ appell tal-Avukat Ġenerali 

L-Artikolu 500 tal-Kodiċi Kriminali, Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta’ Malta, jistabbilixxi l-qafas ewlieni. 

L-Artikolu 500(1) jagħti lil persuna kkundannata fuq att ta’ akkuża d-dritt tappella kontra l-kundanna f’kull każ, jew kontra s-sentenza imposta, ħlief fejn is-sentenza tkun waħda ffissata mil-liġi. 

Iżda l-Artikolu 500(2) jagħti lill-Avukat Ġenerali d-dritt li jappella kontra liberazzjoni, kontra konstatazzjoni żbaljata ta’ ħtija fuq xi kap tal-att ta’ akkuża, jew kontra s-sentenza, fejn din ma tkunx waħda ffissata mil-liġi.  

Għalhekk, bħala prinċipju, m’hemm xejn fil-liġi li jwaqqaf lill-prosekuzzjoni milli tikkontesta l-liberazzjoni ta’ Fenech. 

Iżda hawnhekk jidħol l-aktar element importanti. 

Meta persuna tkun instabet ħatja, il-liġi tagħtiha possibbiltà ferm usa’ biex targumenta li l-kundanna kienet żbaljata. Meta l-Istat ikun irid jikkontesta liberazzjoni, il-limitu huwa ferm ogħla. 

Dan għax il-liġi trid tipproteġi l-prinċipju fundamentali li persuna li tkun ġiet illiberata ma terġax tiġi mħarrka sempliċement għax il-prosekuzzjoni ma tkunx kuntenta bir-riżultat. 

Il-Qorti tal-Appell Kriminali ma tistax issir “it-tieni ġurija”. 

X’għandu jipprova l-Avukat Ġenerali? 

L-Artikolu 500(4) huwa l-qalba tal-appell possibbli f’dan il-każ. Jgħid li l-Qorti tal-Appell Kriminali għandha tilqa’ appell tal-Avukat Ġenerali jekk tikkunsidra li kien hemm: 

• irregolarità gravi matul il-proċeduri;  

• interpretazzjoni manifestament żbaljata tal-liġi; jew  

• applikazzjoni manifestament żbaljata tal-liġi,  

u li dan seta’ kellu effett fuq il-verdett.  

Il-kliem “irregolarità gravi” u “interpretazzjoni manifestament żbaljata tal-liġi” huma importanti ħafna. Mhux biżżejjed li l-prosekuzzjoni tgħid li l-ġurija interpretat il-provi ħażin. Mhux biżżejjed tgħid li Melvin Theuma kien kredibbli u l-ġurija kellha temmnu. 

Mhux biżżejjed tgħid li l-provi kienu juru li Fenech kien ħati lil hinn minn kull dubju raġonevoli.  

U lanqas ma jkun biżżejjed li l-Avukat Ġenerali jargumenta li, kieku kienu l-prosekuturi li kellhom jiddeċiedu l-każ, kienu jaslu għal konklużjoni differenti. 

Dak hu eżattament il-punt fejn l-appell ta’ Fenech, kieku kien instab ħati, kien ikun differenti. 

Kieku Fenech instab ħati, l-appell tiegħu kien ikun ferm usa’ 

Skont l-Artikolu 501(1), persuna kkundannata tista’ tirbaħ appell jekk il-Qorti tal-Appell Kriminali tqis li: 

• kienet ikkundannata ħażin fuq il-fatti tal-każ; jew  

• kien hemm irregolarità fil-proċeduri, interpretazzjoni żbaljata tal-liġi jew applikazzjoni żbaljata tal-liġi li setgħet kellha effett fuq il-verdett.  

Din l-ewwel possibbiltà — li persuna tkun ġiet ikkundannata ħażin fuq il-fatti — hija differenza enormi. 

Il-prosekuzzjoni ma tistax tgħid lill-Qorti tal-Appell Kriminali: “Araw il-provi mill-ġdid u kkonkludu li l-ġurija żbaljat.” 

Il-liġi tipprovdi lill-persuna kkundannata b’mezz biex tikkontesta l-evalwazzjoni tal-fatti; ma tagħtix lill-prosekuzzjoni l-istess libertà biex tikkontesta liberazzjoni.  

X’jiġri jekk l-appell jirnexxi? 

L-appell ma jfissirx awtomatikament kundanna. Jekk il-Qorti tal-Appell Kriminali ssib li kien hemm irregolarità gravi jew żball legali manifest li seta’ affettwa l-verdett, hija għandha diversi setgħat. 

L-Artikolu 500(5) jippermetti lill-Qorti tikkonferma, tbiddel jew tirriversja l-verdett. Il-Kodiċi Kriminali jagħti wkoll il-possibbiltà ta’ retrial f’ċerti ċirkostanzi.  

L-Artikolu 508(1) huwa partikolarment importanti. Jippermetti lill-Qorti tal-Appell Kriminali, meta appell jintlaqa’ minħabba punt legali jew evidenza li l-Qorti tal-Appell setgħet tirċievi, tordna proċess ġdid jekk tqis li l-interessi tal-ġustizzja hekk jeħtieġu.  

F’dak il-każ, ma jkunx hemm kundanna ta’ Fenech mill-Qorti tal-Appell. Jibda proċess ġdid quddiem il-Qorti Kriminali, fuq att ta’ akkuża ġdid, skont il-parametri stabbiliti mil-liġi.  

Dan huwa probabbilment l-aktar riżultat li għandha f’moħħha l-prosekuzzjoni jekk tikkontesta l-verdett. 

X’jista’ jkun il-każ tal-prosekuzzjoni? 

Il-motivi eżatti tal-appell għadhom mhumiex pubblikament magħrufa. Rapporti li dehru wara l-verdett indikaw li l-appell jista’ jiffoka fuq kif mexa l-proċess, aktar milli fuq argument li l-ġurija kellha sempliċement tikkonkludi ħtija.  

Wieħed mill-punti li diġà ġie diskuss pubblikament huwa d-deċiżjoni dwar jekk il-ġurija setgħetx tkun infurmata li Fenech kien applika għal maħfra presidenzjali ftit wara l-arrest tiegħu fl-2019. 

Jekk il-prosekuzzjoni tqis li deċiżjoni bħal din kienet żball ta’ liġi, il-mistoqsija ma tkunx sempliċement jekk l-informazzjoni kinitx interessanti jew potenzjalment ta’ piż kontra Fenech. 

Il-mistoqsija tkun: Id-deċiżjoni tal-Qorti Kriminali kienet żball legali manifest u żball li seta’ kellu effett fuq il-verdett? 

Din hija differenza enormi. 

L-istess jista’ japplika għal argumenti dwar ammissibbiltà ta’ provi, istruzzjonijiet mogħtija lill-ġurija, kif il-Qorti mexxiet ċerti aspetti tal-proċeduri jew jekk il-prosekuzzjoni tpoġġietx f’pożizzjoni li ma setgħetx tippreżenta parti materjali tal-każ tagħha minħabba interpretazzjoni żbaljata tal-liġi. 

Il-miscarriage of justice 

Anke jekk il-prosekuzzjoni jirnexxilha tikkonvinċi lill-Qorti li kien hemm żball legali, dan mhux bilfors ikun biżżejjed. 

L-Artikolu 500(4) jagħti lill-Qorti setgħa espliċita li tiċħad l-appell anke jekk taqbel mal-Avukat Ġenerali dwar il-punt legali, jekk tikkunsidra li ma seħħet l-ebda miscarriage of justice.  

Dan ipoġġi piż doppju fuq il-prosekuzzjoni. L-ewwel, turi żball gravi. It-tieni, turi li dak l-iżball seta’ kellu effett reali fuq il-ġustizzja tal-każ. 

Għalhekk mhux kull żball proċedurali jsir raġuni għal retrial. 

Mekkaniżmu differenti: Article 500B 

L-Artikolu 500B jippermetti lill-Avukat Ġenerali, meta persuna tkun ġiet illiberata wara proċess fuq att ta’ akkuża, li jirreferi punt ta’ liġi lill-Qorti tal-Appell Kriminali biex din tagħti l-opinjoni tagħha.  

Iżda referenza bħal din ma taffettwax il-proċess u lanqas il-liberazzjoni. 

Fi kliem ieħor, din mhijiex mezz biex il-prosekuzzjoni ddawwar liberazzjoni f’kundanna jew tikseb retrial. Hija mekkaniżmu biex tinkiseb deċiżjoni awtorevoli fuq punt ta’ liġi. 

Għalhekk, fil-każ ta’ Fenech, jekk l-għan huwa retrial, il-battalja ewlenija tkun taħt l-Artikolu 500. 

Preċedenti fejn liberazzjoni ġiet annullata 

F’Mejju 2024, il-Qorti tal-Appell Kriminali annullat liberazzjoni ta’ eks uffiċjal tal-Pulizija akkużat bi stupru ta’ kollega u ordnat li jkun hemm retrial. 

Il-Qorti sabet li kien hemm “irregolarità gravi” fil-mod kif kienet trattata l-ammissibbiltà ta’ stqarrija u kif il-Qorti Kriminali kienet waslet għad-deċiżjoni tagħha. Il-każ intbagħat lura għal proċess ġdid.  

Dan il-każ huwa importanti għax juri eżattament x’inhu mfisser b’appell ta’ dan it-tip. Il-Qorti tal-Appell ma kinitx qed tgħid sempliċement li l-akkużat kien ħati. Hija sabet difett fil-proċess li kien ta’ natura tant serja li seta’ affettwa l-eżitu. 

Każijiet fejn l-Avukat Ġenerali falla 

F’Novembru 2025, il-Qorti tal-Appell Kriminali ċaħdet appell tal-Avukat Ġenerali kontra l-liberazzjoni ta’ Jonathan Roger Portelli. 

Portelli kien ġie illiberat minn ġurija b’vot ta’ 8–1 fuq akkużi relatati mat-traffikar tad-droga. Il-prosekuzzjoni argumentat li diversi irregolaritajiet kienu affettwaw il-proċess. 

Il-Qorti tal-Appell ċaħdet il-motivi kollha. 

Fosthom kien hemm argument li l-prosekuzzjoni kienet ġiet imwaqqfa milli tirreferi għal ċerta evidenza waqt l-opening address. Il-Qorti qalet li l-Imħallef kien korrett li jwaqqaf referenzi għal evidenza li ma kinitx ammissibbli. 

Il-prosekuzzjoni argumentat ukoll dwar stqarrija ta’ koakkużat, iżda l-Qorti kkonkludiet li dik l-istqarrija ma setgħetx tintuża b’dak il-mod waqt li l-każ tal-koakkużat kien għadu pendenti.  

Il-paragun ma’ Fenech huwa partikolarment interessanti. 

Portelli wkoll kellu verdett ta’ 8–1 ta’ mhux ħati. U l-prosekuzzjoni ppruvat tikkontestah. 

Iżda l-Qorti tal-Appell qalet, fil-qalba, li l-problemi mqajma mill-prosekuzzjoni ma kinux jissodisfaw it-test legali meħtieġ biex jiġi annullat il-verdett. 

Każ ieħor: Melchior Spiteri 

Każ aktar antik, iżda importanti, huwa dak ta’ Melchior Spiteri, li kien illiberat minn akkuża ta’ qtil wara proċess bil-ġurija. 

L-Avukat Ġenerali appella, fost affarijiet oħra minħabba dak li kien seħħ fl-aħħar fażi tal-proċess u dwar membru tal-ġurija u komunikazzjoni bejn il-partijiet u l-Imħallef. 

Il-Qorti tal-Appell Kriminali kkonfermat il-liberazzjoni. 

Il-Qorti saħansitra enfasizzat l-importanza li s-sottomissjonijiet isiru fil-pubbliku u mhux b’mod informali fil-kmamar tal-Imħallef. Iżda minkejja li rrikonoxxiet problemi fil-mod kif seħħew ċerti affarijiet, ma sabitx bażi biżżejjed biex tikkonkludi li dawn kellhom effett fuq il-verdett.  

Għaliex il-verdett ta’ 8–1 huwa importanti? 

Il-vot tal-ġurija fih innifsu mhuwiex ostaklu legali għall-appell. Il-liġi ma tgħidx li verdett ta’ 8–1 ma jistax jiġi kkontestat. Imma f’termini prattiċi, dan jagħmel l-argument tal-prosekuzzjoni aktar sensittiv. 

Il-Qorti tal-Appell mhux se tistaqsi jekk il-ġurija għamlitx “żball ta’ fatt”. Ma tistax tidħol f’moħħ id-disa’ ġurati u tipprova tiddetermina għaliex tmienja minnhom ikkonkludew li ma kienx hemm ħtija. 

U l-liġi Maltija ma titlobx lill-ġurati jispjegaw il-vot tagħhom. Dan ifisser li l-Qorti tal-Appell ma għandhiex, pereżempju, memorandum li jgħid “Aħna vvutajna mhux ħati għaliex ma emminniex lil Theuma.” 

Il-verdett jibqa’ verdett. L-appell irid jidentifika difett fil-proċess legali li seta’ affettwa dak il-verdett.  

It-triq quddiem il-prosekuzzjoni 

Il-Qorti tal-Appell Kriminali, li tisma’ dan it-tip ta’ appell, hija komposta minn tliet imħallfin.  

L-applikazzjoni għall-appell trid, bħala regola ġenerali, titressaq fi żmien 15-il jum tax-xogħol mid-deċiżjoni. L-applikazzjoni trid tispjega b’mod ċar il-fatti, il-motivi tal-appell u x’rimedju qed jintalab.  

Minn hemm, il-Qorti tista’: 

• tiċħad l-appell u tħalli l-liberazzjoni fis-seħħ;  

• taqbel mal-argument legali iżda tikkonkludi li ma kienx hemm miscarriage of justice u għalhekk xorta tiċħad l-appell;  

• tilqa’ l-appell u tibdel jew tirriversja l-verdett;  

• jew, fejn japplikaw id-dispożizzjonijiet tal-liġi, tordna retrial.  

U dan tal-aħħar huwa probabbilment l-aktar xenarju li wieħed għandu jżomm quddiem għajnejh. 

Jekk il-prosekuzzjoni tirbaħ, dan ma jfissirx li Fenech jiġi ddikjarat ħati tal-qtil ta’ Daphne mill-ewwel. Jista’ jfisser li jingħata l-opportunità lill-Istat biex il-każ jerġa’ jibda mill-ġdid. 

Mhux “appell kontra l-ġurija” 

Fl-aħħar mill-aħħar, il-mistoqsija li se tiddetermina l-futur legali tal-kawża mhijiex jekk il-prosekuzzjoni temminx li l-ġurija għamlet għażla żbaljata. 

Irid jiġi determinat jekk kienx hemm żball legali jew irregolarità tant gravi fil-proċess li setgħet affettwat il-verdett. 

Il-prosekuzzjoni għandha dritt tipprova tagħmel dan. Il-liġi tagħtiha dan id-dritt espressament. Iżda l-istess liġi tistabbilixxi limiti qawwija ħafna, proprju biex il-Qorti tal-Appell ma tinbidilx f’ġurija ġdida u biex liberazzjoni ma tkunx tista’ tiġi annullata sempliċement għax l-Istat ma qabilx mar-riżultat. 

Fil-każ ta’ Fenech, li diġà dam kważi disa’ snin biex wasal għall-ġurija, il-proċess għalhekk mhux bilfors intemm mal-verdett tat-2 ta’ Settembru. 

Imma l-istadju li jmiss mhux se jkun replay tal-55 jum ta’ proċess. 

Se jkun eżami ħafna aktar tekniku: x’ġara fil-proċeduri, x’kienet il-liġi applikabbli, x’kienet id-deċiżjoni tal-Qorti Kriminali, u jekk dak kollu kienx tant żbaljat li seta’ biddel id-destin tal-kawża. 

U jekk il-prosekuzzjoni ma jirnexxilhiex twieġeb dawk il-mistoqsijiet b’mod li jissodisfa l-Artikolu 500 tal-Kodiċi Kriminali, il-verdett ta’ 8–1 jibqa’ validu.